Home / Nieuws / De hele wereld luistert naar Utrecht

De hele wereld luistert naar Utrecht


maandag 4 juni 2018
Door: Iddo Havinga

Tijdens de Culturele Zondag Utrecht Centraal was een groot deel van het diverse muzikale aanbod van de stad te zien. Maar Utrecht is ook de rest van het jaar de thuisbasis van veel wereldwijd vermaarde festivals, concoursen en muziekorganisaties. Hoe komt het dat juist standplaats Utrecht in zoveel muzikale niches hoog aangeschreven staat? We vroegen het aan Martijn Buser (Gaudeamus Muziekweek), Xavier Vandamme (Festival Oude Muziek), Remy van Kesteren (Dutch Harp Festival) en Tido Visser (Nederlands Kamerkoor).

Xavier Vandamme werkte bij het Paleis voor Schone Kunsten in Brussel toen hij negen jaar geleden een telefoontje kreeg uit Utrecht. Of hij directeur wilde worden van Organisatie Oude Muziek. ‘Ik had daar een wereldbaan,’ vertelt hij, ‘maar in minder dan tien minuten besloot ik dat ik mijn leven om zou gooien. Want voor Oude Muziek is Utrecht dé plek.’

Grote woorden, en toch is Oude Muziek niet het enige Utrechtse muziekinitiatief waarop ze van toepassing zijn. Le Guess Who?, het Internationaal Franz Liszt Pianoconcours, het Internationaal Kamermuziek Festival: ze staan allen internationaal hoog aangeschreven. Ook Gaudeamus, dat via begeleidingsprogramma’s, een festival en een concours jonge makers van vooruitstrevende muziek onder de aandacht brengt, krijgt honderden aanmeldingen van over heel de wereld. ‘Er zijn een paar plekken wereldwijd waarvan mensen die zich bezig houden met nieuwe muziek weten dat er veel gebeurt,’ zegt hoofd programmering Martijn Buser. ‘Darmstadt, Parijs, New York en dus hier.’

‘Gaudeamus is ver buiten de landsgrenzen een absolute autoriteit,’ beaamt Vandamme. Zijn eigen Festival Oude Muziek werd vorig jaar uitgeroepen tot beste festival van Europa. ‘Als Utrecht met iets komt wordt dat in de rest van de sector ervaren als een statement. Binnen de muzieksector is Oude Muziek bekender dan de Domtoren!’

Hetzelfde brandende vuur
Het is bijzonder dat zowel binnen de oude muziek als de hedendaagse muziek dezelfde stad centraal staat binnen hun respectievelijke niches. Ook het Nederlands Kamerkoor, dat in 2015 naar Utrecht verhuisde, ervaart Utrecht als een ideaal thuis. ‘Wat ik leuk vind aan Utrecht zijn de korte lijntjes,' zegt algemeen directeur Tido Visser. ‘Er wordt actief naar samenwerking gezocht en men is niet bang voor elkaar.’

Dat ervoer ook harpist Remy van Kesteren, toen hij in 2009 met een groep andere studenten het Dutch Harp Festival oprichtte. Inmiddels heeft Van Kesteren elke harpist op zijn lijstje al eens naar Utrecht kunnen halen en komen vertegenwoordigingen van concoursen van over heel de wereld kijken hoe ze het hier aanpakken. ‘Eigenlijk iedereen die we vroegen werkte mee, van de burgemeester tot het oude Vredenburg en het conservatorium,’ herinnert hij zich. Pas later besefte hij dat het feit dat het juist het Utrechts conservatorium was waar hij aanklopte betekende dat het festival kon ontstaan. ‘In Amsterdam zou ik een van de duizenden studenten zijn geweest. Nu kon ik een-op-een met de juiste mensen praten. De kleinschaligheid van Utrecht maakt dat dingen sneller lukken en zeker voor iets dat vreemd of onalledaags is, is dat van groot belang. Uiteindelijk kan ik zelf het beste hartstochtelijk vertellen over wat ik doe.’

‘In Utrecht ga je makkelijk bij elkaar op de koffie,’ zegt ook Buser, wiens Gaudeamus in 2011 van Bilthoven via Amsterdam in Utrecht terechtkwam. ‘In Amsterdam was het veel ingewikkelder om bij organisaties binnen te komen. Hier bel je gewoon even op of je komt elkaar tegen. Utrecht biedt een relatief veilige omgeving om iets te tonen waarmee je in Amsterdam misschien op je bek zou gaan. Het experiment is hier wat meer gewaarborgd.’

De onderlinge benaderbaarheid leidt tot veel samenwerkingen tussen de Utrechtse muziekorganisaties. ‘In plaats van dat we kijken naar hoe we elkaar de tent uit kunnen concurreren kijken we naar hoe we elkaar kunnen helpen,’ zegt Buser. Van Kesteren: ‘Het grappige daarbij is dat we elkaar per definitie niet in de weg zitten, juist omdat het allemaal zo verschillend is.’ Vandamme: ‘We blijven heel dicht bij onszelf. Die authenticiteit is een goed vertrekpunt: je hebt een goede aarding nodig om open te kunnen staan. Dat is wat we bij elkaar herkennen: hetzelfde brandende vuur.’ Visser: ‘Men kijkt ook naar de hele keten. Niet alleen of ze zelf een goed project hebben, maar ook naar het publiek, de zaal, onderwijs en amateurs. Iedereen is zo met elkaar verbonden.’

Wonen naast de wortels
Ondanks alle samenwerkingen en het feit dat het de Utrechtse organisaties kenmerkt dat ze ook binnen hun ‘niche' starheid en navelstaarderij graag vermijden, is niet elke muziekliefhebber even goed thuis in al die muzikale werelden. Het is daardoor makkelijk over het hoofd te zien hoe bijzonder het is dat in zoveel verschillende sectoren Utrecht hoog gewaardeerd wordt. ‘Toen ik hier aankwam, was dat wel een shock voor mij,’ bekent Vandamme. ‘Er is één plek in de wereld waar ik moest uitleggen wat Festival Oude Muziek doet, en dat is hier in Nederland. Het is vreemd om juist hier, waar zo’n internationaal enorm ding bestaat waar ik mijn leven voor omgooide, uit te moeten leggen wat wij precies doen.’

Hoe dat volgens hem komt? ‘Nederland is niet een land van jezelf op de borst kloppen. Daarnaast gaat er op kunstgebied binnen ons land veel van de aandacht naar Amsterdam. En: wij zijn een hele hoge boom, die vanaf heel ver wordt gezien, maar de wortels liggen hier. Als je náást die boom woont, zie je de hoge kruin niet per se. Mijn uitdaging is om die wortels wat meer te verzorgen. In het vergroten van die openheid en toegankelijkheid kunnen we nog veel stappen zetten.’

‘Als Utrechters zijn we nog vrij bescheiden,' valt ook Visser op. ‘We zouden wel iets van de Amsterdamse bluf kunnen gebruiken. Als we onze trots nog iets meer uitstralen pikt het publiek dat op. Daarin moet je als muzieksector, overheid en bedrijfsleven ook samenwerken. Langzamerhand groeit dat besef.’

Het ontstaan van de hoge concentratie van hoogwaardig muziekaanbod in Utrecht is dus het gevolg van een keten: de overzichtelijke schaal en korte lijntjes van de stad zorgen ervoor dat organisaties met experimentele of specialistische niches de ruimte krijgen te floreren, waarbij ze elkaar vervolgens gemakkelijk vinden in hun gezamenlijke passie. In die situatie kan een kwaliteitsniveau ontstaan dat de hele wereld laat meeluisteren naar wat er in Utrecht gebeurt.